Het milieu als offerplaats
(Erasmusplein 9(1998), nr. 1)
Onze samenleving kent twee behoeften die niet lijken samen te gaan: een gezond milieu en economische groei. De indruk bestaat dat het laatste vaak voorrang krijgt. Daarbij lijkt het milieu tot een offerplaats te zijn geworden: een plaats waar we het milieu opofferen voor economische groei en een plaats waar we (kleine) offers brengen om datzelfde milieu te sparen. Regelmatig lezen en horen we immers dat natuurgebieden, stilte, enz. worden opgeofferd voor een nieuwe snelweg of voor de uitbreiding van een luchthaven, en dat de belangen van het bedrijfsleven niet mogen worden opgeofferd aan het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. Maar tegelijk spreken we over de offerbereidheid van mensen om afval te scheiden ten behoeve van het milieu, om de auto in te ruilen voor het openbaar vervoer en om - soms duurdere - milieuvriendelijke producten te kopen.
De studiegroep Milieuproblematiek en levensbeschouwing van het Katholiek Studiecentrum heeft zich gedurende enkele jaren gebogen over de vraag op welke wijze in onze westerse samenleving naar het milieu gekeken wordt. Waarom gaan we om met het milieu zoals wij dat doen? Waarom offeren we de kwaliteit ervan op voor economische groei en waarom brengen we offers om het in stand te houden? Naast vertegenwoordigers van de milieuwetenschappen namen ook sociologen, filosofen en theologen aan de discussies deel. Zij hebben geprobeerd de thematiek niet alleen vanuit een wetenschappelijk standpunt te benaderen, maar ook hun eigen - levensbeschouwelijk gekleurde - visie daarbij te betrekken.
Het boek Het milieu als offerplaats. Over milieuproblematiek, levensbeschouwing en duurzame ontwikkeling is het resultaat van hun bijeenkomsten. Het voornaamste doel van deze publicatie is een bijdrage te leveren aan het analyseren en verhelderen van de relatie tussen milieuproblematiek en levensbeschouwing.
Heersen over de aarde
De milieuproblematiek is een tamelijk recent verschijnsel. Dat blijkt wel uit het feit dat het woord `milieu' - in de betekenis van omgeving - pas sinds enkele decennia algemeen is ingeburgerd. Intussen zijn de meeste mensen ervan doordrongen geraakt dat er sprake is van een ernstige milieucrisis. Het voortbestaan van bepaalde vormen van leven in de planten- en dierenwereld loopt acuut gevaar en dat geldt ook voor de kwaliteit van het leven van de mensen nu en in de toekomst.
Deze situatie heeft aan velen de vraag ontlokt hoe het mogelijk is dat mensen door hun eigen levenswijze de natuur zó sterk degraderen, vervuilen en uitputten dat zij hun eigen levensvoorwaarden vernietigen. In de wetenschappelijke discussies over oorzaken en achtergronden van de milieuproblemen is door sommigen de nadruk gelegd op culturele en gedragsfactoren, door anderen op politiek-economische factoren. Daarnaast is het besef steeds sterker geworden dat beide categorieën niet op zichzelf staan, maar in belangrijke mate zijn bepaald door levensbeschouwelijke factoren: de wijze waarop mensen met het milieu omgaan heeft een verband met de manier waarop zij naar het leven en naar de wereld kijken. Vanuit een niet-westerse levensbeschouwing wordt het milieu anders benaderd dan vanuit een westerse, en vanuit een islamitische of boeddhistische anders dan vanuit een christelijke.
Inzicht in deze levensbeschouwelijke achtergronden is van belang. Het kan leiden tot een verheldering van de oorzaken van de milieuproblematiek en tot een betere bestrijding van de problemen. Het is bijvoorbeeld kenmerkend voor de westerse samenleving dat er zeer veel belang wordt gehecht aan voortdurende verhoging van de welvaart. De natuurlijke omgeving wordt vaak in dienst van dit streven gesteld. Volgens sommigen vindt deze houding haar oorsprong in christelijke geloofsbeginselen. Met name wordt door hen gewezen op het bijbelse boek Genesis. Hierin wordt de mens aangesteld als 'heerser over de aarde' en als 'rentmeester'. Deze tekst zou de weg hebben opengelegd voor het westerse (wan)gedrag tegenover de omringende natuur.
Morele kwestie
Inzicht in het ontstaan van de milieuproblematiek alleen brengt nog geen oplossing. De volgende vraag die zich aandient is, hoe we dan wel met het milieu en de natuurlijke omgeving moeten omgaan. Mogen wij het milieu opofferen voor onze eigen welvaart? Of moeten wij de natuur, uit respect, laten zoals ze is? En zijn wij er niet verantwoordelijk voor het nageslacht een leefbare aarde na te laten? Zo gauw we de vraag stellen wat 'goed' handelen is tegenover de natuur of ons milieu, begeven we ons op het terrein van de ethiek: de discipline die zich bezighoudt met de wijsgerige reflectie op gedragspatronen vanuit het perspectief van goed en kwaad.
De vraag wat 'goed' handelen is ten opzichte van het milieu is niet zo eenvoudig te beantwoorden. Daarvoor zouden we moeten beschikken over richtlijnen. Door sommigen wordt een richtlijn voor de omgang met de natuur gezocht in de natuur zelf. Hiermee hangt samen dat we aan de natuur vaak een zekere eigen of intrinsieke waarde toekennen. Het respecteren van deze eigenheid zou ertoe kunnen bijdragen dat milieuproblemen voorkomen worden. 'Goed' gedrag is dan gedrag dat overeenstemt met de natuurlijke orde. Daaronder kan bijvoorbeeld worden verstaan dat we 'gehoorzamen' aan de seizoenen, d.w.z. in Nederland géén kastulpen met Kerstmis en géén sperziebonen in februari, omdat die laatste geïmporteerd moeten worden uit verre landen.
Het is echter de vraag hoe mensen de intrinsieke waarde van de natuur kunnen (her)kennen. De uitleg van wat wezenlijk is aan de natuur, verschilt van cultuur tot cultuur en ook binnen één cultuur. Zo vinden velen het uitroeien van planten- en diersoorten verkeerd (hoewel het wel gebeurt en op grote schaal), omdat we daarmee de eigenheid van de natuur zouden aantasten. Maar volgens anderen bestaat de eigenheid van de natuur niet in het instandhouden van alle planten- en diersoorten: lang voordat de mensen ontstonden stierven al planten- en diersoorten uit en kwamen er nieuwe bij. Dit is een eeuwigdurend 'natuurlijk' proces.
Duurzame ontwikkeling
In het Brundtlandrapport uit 1987 over duurzame ontwikkeling is gepoogd een richtlijn te geven voor een goede manier van omgaan met het milieu. Uitgangspunt is het sleutelbegrip sustainable development. Duurzame ontwikkeling of sustainable development kunnen we omschrijven als "een vorm van ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien, in gevaar te brengen." Het streven naar duurzame ontwikkeling komt voort uit twee ethische overwegingen: er moet gezorgd worden voor toekomstige generaties en er moet gezorgd worden voor de natuur.
In de afgelopen tien jaar is er al de nodige kritiek geformuleerd op het begrip 'duurzame ontwikkeling'. Opnieuw komt de vraag naar voren wat 'goed' zorgen voor de natuur inhoudt. Bovendien is het moeilijk vast te stellen hoe wij moeten handelen met het oog op toekomstige generaties, temeer omdat de technologie niet stilstaat. Misschien zal de situatie voor volgende generaties grondig gewijzigd zijn door onvermoede ontwikkelingen. Daarnaast wordt het begrip door velen beschouwd als een compromis tussen ecologie en economie: het huidige economische model wordt niet wezenlijk ter discussie gesteld.
Toch kan het begrip ook positief worden geduid. Het beginsel van duurzame ontwikkeling maakt mensen ervan bewust dat paal en perk gesteld moet worden aan roofbouw en uitbuiting. Mensen in het rijkere deel van de wereld moeten een stapje terug doen en iets van hun welvaart opofferen. Deze matigheidsgedachte zou aansluiting kunnen vinden bij de christelijk geïnspireerde soberheid. Het zou een uitdaging kunnen zijn voor de huidige wetenschappers om de christelijke traditie hieromtrent opnieuw te bekijken en een voor onze tijd aansprekelijke scheppingsopvatting te ontwikkelen. Dat kan b.v. door terug te grijpen op de grondfilosofie van Franciscus van Assisi, die gebaseerd is op respect voor de schepping en gekenmerkt wordt door waardering van onthechting en soberheid. Een andere mogelijkheid is het benadrukken van het idee dat de mens door God verantwoordelijk is gesteld voor het welzijn van de niet-menselijke natuur.
Duurzaamheidsforum
De hierboven geschetste thematiek zal ook aan de orde komen op het forum 'Duurzaamheid en levensbeschouwing' dat door het Katholiek Studiecentrum in samenwerking met het Universitair Centrum voor Milieuwetenschappen (UCM) wordt georganiseerd op donderdagmiddag 7 mei 1998.
Tijdens dit forum zullen studenten van de theologische, filosofische en natuurkundige faculteiten papers presenteren. Aan de hand daarvan zullen zij in discussie treden met de natuurkundige/theoloog dr. J.J. Boersema, met enkele deelnemers van de KSC-studiegroep 'Milieuproblematiek en levensbeschouwing' en met het publiek.
De middag zal worden afgesloten met de presentatie van het boek Het milieu als offerplaats. Over milieuproblematiek, levensbeschouwing en duurzame ontwikkeling.
Het forum vindt plaats in Collegezaal N 2, Toernooiveld 1 te Nijmegen.
Voor verdere informatie over het forum kunt u zich wenden tot: drs. P. van den Heuvel, coördinator van het UCM, Toernooiveld 1, 6525 de Nijmegen, tel. 024 - 365 20 89.
ksc/vp