Van A naar ergens

Titus Brandsma Lezing over spiritualiteit en leiderschap

(Erasmusplein 14(2003), nr. 3)

Op 27 juni hield prof.drs. J. Wessel Ganzevoort de elfde Titus Brandsma Lezing. Wessel Ganzevoort is hoogleraar Organisatiedynamiek en -innovatie aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn werkterreinen zijn strategie, leiderschap, topstructuur en organisatieontwerp vanuit een humaan perspectief. Het thema van zijn lezing was: 'een verkenning van de betekenis van spiritualiteit voor leiderschap in organisaties'.

Wessel Ganzevoort begon zijn lezing met de waarneming dat, ondanks de teloorgang van de grote verhalen, niet alleen de belangstelling voor spiritualiteit is toegenomen, maar ook die voor leiderschap. Zijn beschrijving van de vele verschijningsvormen van spiritualiteit kenmerkte zich door een grote mate van 'oordeelloosheid'. In de aandacht voor leiderschap is een verschuiving constateerbaar van management naar leiderschap. Er is een grotere aandacht gekomen voor het 'onbestuurbare' in organisaties, voor het sociale netwerk dat een organisatie is en voor de menselijke aspecten in een organisatie. Voor de benadering die Wessel Ganzevoort voorstaat is het werk van A.H. Almaas een grote inspiratiebron. A.H. Almaas, pseudoniem voor A. Hameed Ali, groeide op in een traditionele moslimfamilie in Koeweit, kwam naar Amerika voor een academische studie fysica, stapte over op psychologie en verdiepte zich in diverse spirituele tradities. Fundamenteel in zijn werk is het onderscheid tussen essentie en vorm. Op het niveau van individuele personen is essentie datgene wat de mens echt is, de mens zoals hij aan zichzelf geschonken is en zoals hij zich mag ontvouwen. Vorm is de manifestatie hiervan in gedrag.
Ook organisaties hebben essentie en vorm. Dit onderscheid is vooral van belang als het gaat om veranderingsprocessen in organisaties. De meeste veranderingen betreffen de vorm. Deze veranderingen zijn toekomstgericht; ze gaan van a naar b, waarbij b de gewenste situatie is die als een helder en haalbaar doel kan worden omschreven. Veranderingen in de essentie van een organisatie hebben een ander karakter. Ze gaan van A naar ergens. Deze processen zijn minder stuurbaar omdat ze samenhangen met de 'ziel' van een organisatie en daarmee ook met de geschiedenis ervan en met de bestemming of roeping. Het gaat nu om de functie van een organisatie in haar omgeving en niet om veranderingen op het niveau van producten en diensten. In onze westerse samenleving zijn we niet gewend te letten op de essentiële kenmerken van een organisatie. Doelmatigheid, efficiëntie en beheersbaarheid zijn de vormaspecten die meestal meer aandacht krijgen.

Levend organisme
Als alternatief voor het industriële model stelt Wessel Ganzevoort een lerende en levende organisatie voor. Hierin is er niet alleen aandacht voor de doelen die gehaald moeten worden, maar ook aandacht voor de bestemming en de roeping van de organisatie. Een organisatie moet niet opgevat worden als een gesloten systeem, maar als een levend organisme, waarvan de grenzen vloeiend zijn. Belangrijk is dat er ruimte is voor individuele en collectieve reþectie op de essentiële aspecten. Duidelijk wordt waar de organisatie voor staat en wat de afzonderlijke bijdragen van de deelnemers kunnen zijn.
Leiders van een dergelijke organisatie geven aandacht aan deze 'ziel'. Ze geven aandacht aan de waarden die een organisatie uitdraagt, meer dan aan de normen die gehaald moeten worden. Er is ruimte voor vrijheid en voor autonomie van de medewerkers. De leiders organiseren het leerproces van de organisatie door adequate feedback. Ze hebben eerbied en respect voor wie iemand in essentie is, en ze letten daarbij niet alleen op de vormaspecten van de organisatie. De veiligheid die daardoor gecreëerd wordt, is een conditie voor een lerende organisatie.
Om op deze manier leiding te kunnen geven is het nodig om zelf een persoonlijk ontwikkelingsproces te hebben doorgemaakt. Leiderschap is daarbij niet voorbehouden aan een bepaald type van mensen. Belangrijk is dat mensen hebben geleerd te accepteren wat is en te vertrouwen dat het anders kan worden. Deze aandacht voor de essentie leidt vaak tot verandering van de vorm.
De lezing van Wessel Ganzevoort is in boekvorm uitgegeven en verkrijgbaar in de boekhandel.

TBI/hw

J. Wessel Ganzevoort, Spiritualiteit in leiderschap. Een verkenning van de betekenis van spiritualiteit voor leiderschap in organisaties. Nijmegen, Uitgeverij Valkhof Pers/Titus Brandsma Instituut, 2003; 48 blz.; ISBN 90 5625 151 1; € 9,-.